Azərbaycanda xristianlığın tarixi

Azərbaycan təkcə Şərqin deyil, belə demək mümkündürsə, bütün yer kürəsinin ən qədim bölgələrindən biridir. Onun tarixi qədim dövrlərə gedib çıxır. Bu ərazi, İncilə görə, tufandan xilas olmuş Əhdi-Ətiqdə bəşərin cəddi Nuhun ailəsinin məskunlaşdığı yer idi. Azərbaycanın və Cənubi Qafqazın qonşu dövlətlərinin tarixi Yaxın Şərq xalqlarının salnaməsində ən maraqlı səhifələrdən biridir. Bu, daha çox həmin mürəkkəb siyasi, ideoloji və sosial-iqtisadi proseslərlə bağlıdır ki, bunun da nəticəsində Cənubi Qafqaz tədricən Yaxın Şərq məkanının ümumi fonunda nəzərəçarpacaq dərəcədə fərqlənən xüsusi tarixi-mədəni əraziyə çevrilmişdir. Qeyd edək ki, Azərbaycanda xristianlıq tarixinin regionda yaşayan bütün xalqların birgə yaradıcılığının nəticəsi olan ümumi Qafqaz tarixi prosesindən və sosial-mədəni fondan təcrid olunmuş şəkildə tədqiqi müasir tədqiqatçılar arasında tez-tez müşahidə edilən bir ölkənin və ya xalqın rolunun ümumi mənzərəsi və şişirdilməsi ilə təhriflərə gətirib çıxarır.

Tarixən indiki Azərbaycan və Cənubi Dağıstan torpaqları Qafqaz Albaniyası dövlətinin tərkibində olub. Qafqaz Albaniyası ərazisində müstəqil, həvari mənşəli, alban kilsəsi mövcud idi. Müxtəlif səbəblərdən işlər elə gətirir ki, alban xalqı həm dövlət müstəqilliyini, həm də kilsəsini qoruyub saxlaya bilmir. Amma Qafqaz Albaniyası kilsəsinin praktiki olaraq yoxa çıxdığı bir vaxtda Qafqazın geosiyasi xəritəsi Tanrının iradəsi ilə dəyişdi. Azərbaycan və Dağıstan Rusiya imperiyasının təsir dairəsinə daxil olur və burada Rus Pravoslav Kilsəsi öz xilaskarlıq missiyasını həyata keçirməyə başlayır. Məhz onun sayəsində xristianlıq bu torpaqlarda yoxa çıxmadı. Bakı yeparxiyası tarixi Albaniyanın - indiki Azərbaycanın və Dağıstanın apostol əkinini davam etdirirdi. Onun missiyası həm də vaxtilə əsası qoyulmuş Qafqaz Albaniyası kilsəsinin kiçik sürüsünün mənəvi qidalanmasından ibarətdir.

Qafqaz Albaniyasında xristianlığın yayılmasının ilkin dövrü müqəddəs həvarilər Varfolomey və Faddeyin, həmçinin həvari Faddeyin şagirdi Müqəddəs Yeliseyin fəaliyyəti ilə bağlıdır.

“Tarixi müqəddəsə” görə, həvari Varfolomey İncil Hindistanda (Ərəbistanda) təbliğ etdikdən sonra Qafqaz Albaniyasına yola düşdü. 13-cü əsrin Sünik tarixçisi Stefan Orbeliani yazır ki, “Həvari Varfolomeyin missionerlik fəaliyyəti Albanların Sünik bölgəsi (indiki Naxçıvan) ilə sıx bağlıdır: “Əvvəla, Ermənistan əhalisindən əvvəl bunlar ( Süniyalılar) ilk möminlər idi və burada izah etmək yerinə düşər ki, müqəddəs Həvari Bartolomey vasitəsilə Müqəddəs İncilin təlimlərinə tabe oldular. Varfolomey İrandan qayıdıb Atrpatakandan keçib şagirdləri ilə gəlib Araz çayından keçdi və Sisakan (Sünik) sərhədlərinə daxil olduqdan sonra Arevik bölgəsindəki Ordubad kəndində, Müjdə xütbəsini qəbul edərək müqəddəs Həvari Varfolomey vasitəsilə vəftiz olunan Baqkanın evində (mülkündə) və Qoxtanda xütbələr oxumağa başladı. Və müqəddəs həvari Qoxtanda bir kilsə tikdi”.

Tarixçinin sözlərinə görə, burada, Qoxtanda, həvari Varfolomey şagirdlərindən Kumsi adlı birini yepiskop təyin etdi. “Çetyi Mineinin” tərtibçisi Müqəddəs Dmitriy Rostovski (XVII əsr) əsərinə xas olan təfərrüatlarla, çoxsaylı möcüzələr və əlamətlər göstərərək, xəstələri sağaldan və cin vurmuş insanları xilas edən, bir çox insanı Məsihin dininə gətirən Həvari Varfolomeyin İncil təfsirlərini təsvir edir. Müqəddəs Dmitriy deyir ki, Həvari Alban ölkəsinin hökmdarı Polimiyanın şikəst qızını sağaltdı, bundan sonra o, bütün evi ilə birlikdə vəftiz olundu. Müqəddəs Dmitriy o dövrdə Albaniyada baş verən hadisələri ölkənin xristian inancına gəlməsi olaraq təsvir edir: “On və daha çox şəhər padşahın nümunəsi ilə vəftiz edildi”.

“Tarixi Müqəddəs” kitabında Alban şəhəri indiki Bakı ilə eyniləşdirilir. Yerli kilsə ənənəsi də qədim İçəri şəhər şəhərinin ərazisində Qız qalasının ətəyində Həvari Varfolomeyin qətlə yetirildiyi yeri göstərir, burada tarixi məlumatlara görə bütpərəst məbədinin özülləri üzərində xristian kilsəsi tikilmişdir. XIX əsrin əvvəllərində köhnəlmiş Alban məbədinin yerində Rus Pravoslav Kilsəsi Müqəddəs Həvarinin şərəfinə 1936-cı ilə qədər dayanmış bir ibadətgah tikdi. Kilsənin divarındakı mərmər xatirə lövhəsində deyilirdi ki, “bu yerdə Məsihin 12 şagirdindən biri, müqəddəs Həvari Varfolomey Məsihin naminə qanını tökdü”.

Qafqaz Albaniyasında xristian müjdəçiliyinin ikinci apostol mənbəyi həvari Faddeyin şagirdi Müqəddəs Yelisey idi.

Alban tarixçisi Moisey Kalankatuyski Müqəddəs Yeliseyin xütbəyə başlaması haqqında məlumat verir: “Bizə, Şərqin sakinlərinə Müqəddəs Faddey qismət olub. O, Ermənistanın Artaz bölgəsinə gəlib orada məzlumcasına ölümü erməni çarı Sanatrukdan aldı. Onun şagirdi Müqəddəs Elisey Yerusəlimə qayıdır və digər həvarilərə onun şəhidliyi haqqında danışır. Orada, Müqəddəs Ruhun ilhamı ilə Yelisey Yerusəlimin ilk patriarxı olan Rəbbin qardaşı Müqəddəs Yaqubun əli ilə təyin edildi. Şərqi özü üçün qəbul edən, Yerusəlimdən İrana gedən yola çıxan Yelisey, Ermənistandan yan keçərək maskutlara tərəf gedir və Çoqada təbliğ etməyə başlayır və müxtəlif yerlərdə çoxlarına dərs deyir, onlara nicat yolunu göstərir. Oradan üç şagirdi ilə Uti bölgəsinə, Soqarn şəhərinə gəlir...” Sonra “...müqəddəs keşiş Gis şəhərinə gəldi, kilsə tikdi və qansız qurban kəsdi. Bu yerdə bizim ilk kilsələrimiz, metropoliyalarımız və maarifçilik yarandı”.

Beləliklə, Moisey Kalankatuiskinin “Tarixindən” belə görünür ki, həvari Faddeyin ölümünün şahidi olan şagirdi Yelisey Yerusəlimə qayıdır və müqəddəs həvarilərə həmkarının ölümü haqqında danışır. Orada Tanrının Müqəddəs Ruhunun ilhamı ilə Yelisey Yerusəlimin ilk yepiskopu olan Rəbbin qardaşı Yaqubdan təyinat alır və Albaniyaya gedir və burada müəllimi Müqəddəs

Faddeyin işini davam etdirir. Antik müəlliflər