Bakı qalasındaki (İçəri Şəhərdəki) Müqəddəs Möcüzəli Nikolay baş kilsəsi

1858 il - 1930 il [1]

1815-ci ilə qədər Bakıda səyyar ordu kilsəsindən başqa daimi kilsə yox idi. Elə həmin il qaladakı “Qaranlıq cərgələr” adlanan yerdəki məscidlərdən biri pravoslav kilsəsinə çevrildi. Bu məscid bərbad vəziyyətdə idi və o vaxta qədər bir neçə il həbsxana kamerası, sonra isə hərbi “ərzaq mağazası” (anbar) kimi fəaliyyət göstərmişdi. Məhz bu bina 1815-ci ildə Möcüzəli Miro-Likiysk (İlkin) Nikolayın adına pravoslav kilsəsi kimi yenidən tikilmişdir. Bu kilsə kiçik və əlverişsiz idi və tezliklə yeni bir pravoslav kilsəsinin tikintisi ilə bağlı məsələ yarandı.

İmperator I Aleksandr könüllü ianələr hesabına Bakıda pravoslav və hakim dinə layiq xristian kilsəsi tikmək arzusunda olduğunu bildirmiş və bunun üçün şəxsən 1000 gümüş rubl bağışladı. Bu tanrıya xoş gedən işin toplanması iki çarlıq dövründə (I Aleksandr və I Nikolay) Gürcüstan ekzarxlarının [2] [3] nəzarəti altında davam etdi.

29 iyun 1821-ci ildə Bakıda yeni kilsə tikmək üçün komitə yaradıldı, onun sədri Bakı komendantı polkovnik Məlikov idi.

İlkin olaraq komitə yerli sakinlərin birindən kilsə tikintisi üçün böyük ərazinin alınması məsələsini qaldırdı. Amma onlar komitənin jurnallarından birinin yazdığı kimi, yer üçün “qeyri- məhdud məbləğdə pul” tələb ediblər. Bundan sonra komitə Mühəndislik İdarəsinin tabeliyində olan və o zaman xarabalıqdan başqa bir şey olmayan Şah Sarayında (Şirvanşahlar Sarayı) dayandı.

Bakı sarayının cənub-şərq tərəfdən görünüşü. 1840-cı illər

Lakin komitə sarayın hələ də dayandığı yerdən istifadə edə bilməyib. 25 fevral 1822-ci ildə Gürcüstanın arxiyepiskopu və ekzarxı zati - aliləri İona bu münasibətlə komitəyə bildirir ki, “Gürcüstanın baş komandanı Aleksey Petroviç Ermolov ona demişdir: yuxarıda adı çəkilən şah sarayı, xüsusilə tutduğu geniş yeri dövlət qurumları üçün lazımdır”. Eyni zamanda, Gürcüstandakı baş komandanın əmri ilə yeni Bakı komendantı polkovnik Afanasyevə tapşırıldı ki, həmin vaxta qədər top mərmiləri yığılmış Şah sarayının yaxınlığındakı iki məscidə baxış keçirsin və onlardan biri pravoslav kilsəsinə çevirsin. Lakin bu məscidlərin, hərbi mühəndis Truzson tərəfindən aparılan araşdırmaya görə, bunun üçün tamamilə yararsız olduğu ortaya çıxdı.

Bu vaxt yeni kilsənin tikintisi üçün dövlət vəsaitindən 8000 rubl ayrıldı. Bakının qala hissəsində [4] kilsə tikmək üçün azad və münasib yer tapılmadığına görə Qafqazın ruhani və dünyəvi hakimiyyətləri komitəyə “mövcud vəsaitdən hazırda Bakıda fəaliyyət göstərən kilsəni dəstəkləmək üçün istifadə etmək” göstərişi verməklə kifayətləndilər.

Yalnız 1831-ci ilin yanvarında şəhərin pravoslav əhalisi yenidən Bakı qalasının komendantı podpolkovnik Kolomiytsev vasitəsilə Gürcüstan Ekzarxı Mitropolit möhtərəm İona müraciət edərək, “indi Bakı şəhərində Müqəddəs Möcüzəli Nikolay adına yeni daş kilsə tikməyə başlamağı xahiş etdilər”.

Bakı qalasının mühəndis dəstəsinin komandiri mühəndis podpolkovnik İsayev tərəfindən tərtib edilmiş yeni kilsənin planı, fasadı və smetası baxılmaq üçün Tiflisdəki Gürcüstan Ekzarxı Mitropolit İona göndərilir və şəxsən onun tərəfindən yoxlanılır. Kilsənin tikintisi üçün smeta 26.291 rubl 22 ½ qəpik müəyyən edilmişdir. Bundan sonra layihə və smeta Qafqazda baş komandan səlahiyyətlərini icra edən general-leytenant N.P. Pankratyevin mülahizəsinə əsasən, mitropolit tərəfindən “xəzinədən məbədin tikintisi üçün göstərilən məbləğ verilsin” təklifi ilə təqdim edildi. Bu münasibətlə general-leytenant Pankratyev belə cavab verdi: “Mən bu vasitə ilə Bakıda yeni kilsə tikməyə başlamağı əlverişsiz hesab edirəm”.

Belə bir kədərli xəbəri alan Zati-aliləri İona bu dəfə Bakıda yeni kilsənin tikintisi ilə bağlı işi belə yekunlaşdırdı – “toplama və kolleksiya üçün Bakı keşişi Nikifor Boqomolov və kilsə starostası Pisarevskinin adına “Bakıda Möcüzəli Müqəddəs Nikolayın adına yeni daş kilsənin tikintisi üçün lazımi kapitalın toplanması üçün” kitab verildi. Məbəd üçün ianələrin toplanması çox uğurlu oldu: bir il ərzində 1500 rubl toplandı. 5 mart 1831-ci ildə mitropolit İona bu mövzuda çalışqan və faydalı işinə görə keşiş Boqomolova arxipastor təşəkkürünü bildirdi.

Bu arada vaxt gedirdi və elə görünürdü ki, Bakıda yeni məbədin tikilməsi məsələsi tamam unudulub. Yalnız 1850-ci ildə Gürcüstanın möhtərəm ekzarxı arxiyepiskop İsidor ilk Bakı kilsəsinin keşişi Aleksapolskiyə yazdı: “Bakıda yeni kilsənin tikilməsi təklifi ilə bağlı işin gedişi haqqında ona məlumat versin”. Bu yazışmalardan belə nəticə çıxır ki, Bakıda yeni kilsə tikmək məsələsi hələ 1820-ci ildə yaranıb. Bundan əlavə, Gürcüstan Ekzarxının 19 iyun 1822-ci il tarixli 640 nömrəli göstərişindən mitropolit İonanın tikinti komitəsinə ünvanladığı göstərişdən aydın idi ki, Gürcüstanda qubernator, general leytenant Velyaminov 23 noyabr 1820-ci ildə Gürcüstanın möhtərəm ekzarxı Teofilakta “İmperator Aleksandr Pavloviçin Bak