Bakı səhərində yarmarka meydaninda Arxangel Mixail kilsəsi

1902 il – 1974 il 

Hələ 1898-ci ildə həftəbaşı bazarı Yarmarka meydanına köçürüldükdən sonra protoierey Yunitski Dumadan kilsə tikintisi üçün orada torpaq sahəsi ayrılmasını xahiş etmişdi: “Səhər bazara çıxanda az da olsa dua etmək üçün çoxlarının vaxtı olmur. Yaxşı olardı ki, bazarda pravoslav kilsəsi tikilsin, o, dini ehtiyacları ödəyə və topluma fərqli, daha təmkinli bir ab-hava verə bilər. Dəfələrlə müqəddəs yürüşlər zamanı xristianlığın müqəddəs əşyalarına hətta başqa dindən olanların da necə hörmət göstərdiyinin şahidi olmuşam. Kilsənin olması çoxlarını söyüş söyməkdən, nalayiq davranışlardan çəkindirər və bazarı zahirdən də ədəb, əxlaq yerinə çevirər”.

15 yanvar[1] 1899-cu ildə şəhər upravasında komissiyanın iclası keçirildi və bu iclasda yarmarka korpusunun yanında həftəbaşı bazarında kilsə tikintisi üçün yer ayrılması məsələsinə baxıldı və həll edildi. Kilsə üçün 426-cı məhəllənin tinində cəmi 144 kvadrat sajen sahə nəzərdə tutulmuşdu. Komissiyanın qərarında kilsənin hasarla əhatə olunmaması xüsusi olaraq qeyd olunurdu.

Bakı şəhərinin Polkovnik fon der Nonne tərəfindən tərtib edilmiş 1898-1900-cü illər Baş Planının fraqmenti

2020-ci ilin peyk şəkli, Bakının 1898-ci il baş planı ilə müqayisə üçün

21 oktyabr 1901-ci ildə Tanrıdoğuran Mövlüdü məktəb-kilsəsindən təməl qoyma yerinə - Yarmarka meydanına[2], xaç yürüşü təşkil olundu. Orada təntənəli ibadətdən sonra toplaşmış insanların qarşısında qubernator, general-mayor D.A.Odintsovun və digər rəhbər şəxslərin, habelə şəhər upravasının nümayəndələrinin iştirakı ilə arxistratiq Mixailin adına kilsənin təməl qoyma mərasimi oldu, protoierey A. İ. Yunitski dua icra etdi. Kilsənin bünövrə daşının qoyulması başa çatdıqda pravoslav inancının, rus xalqının və onun suveren hökmdarlarının himayədarı və müdafiəçisi kimi arxistratiq Mixailin haqqında moizə elədi.

Məbəd memar İ.V.Edelin layihəsinə əsasən xanım A.V.Rılskaya və digər xeyirxahların vəsaiti hesabına tikilmişdir. Pravoslav bakılılar adı çəkilən məbədi Əlahəzrət İmperator II Nikolay Aleksandroviçin taxta çıxmasının xatirəsinə tikməyi qərara almışdı.

Kilsə 1902-ci ildə Ədliyyə Meydanında tikilmiş və Bakı Kafedral kilsəsinə aid edilmiş, Arxangel Mixailə həsr olunmuşdu. Kilsənin təqdis mərasimi 23 sentyabr 1902-ci ildə baş tutdu.

1880-ci illərin sonlarından etibarən İrandan və Rusiya imperiyasının daxili əyalətlərindən tacirlərin gəldiyi Yarmarka meydanında hər il yarmarkaların keçirilməsinə baxmayaraq meydan və ona bitişik küçələr abadlaşdırılmamış olaraq qalırdı. Meydanda Telefonnaya küçəsi [3],  istisna olmaqla demək olar ki, dizə qədər qum var idi, küçələr döşənməmişdi, çala-çuxur və nahamar idi. 1914-cü ildə Arxangel Mixail kilsəsinin başçısı Bakı şəhəri kilsələrinin rəhbərinə müraciət edərək, upravaya Soldatskaya küçəsinin[4], kilsənin eyvanına bitişik hissəsinin döşənməsinin zəruriliyi barədə vəsatətlə müraciət edir, çünki ibadət zamanı qapılar açıq olur, quru havada kilsə tozla dolur, yağışda isə küçədən lehmə bataqlıq əlindən kilsəyə getmək mümkün olmur. Eyni zamanda, Bakı - tovarnaya stansiyasından qazalaqların və yük arabalarının intensiv hərəkəti və bu səbəbdən çoxlu səs-küy nəzərə alınaraq, küçəyə daş deyil, asfalt döşənməsi məqsədəuyğun olardı, çünki ibadət zamanı bəzən heç eşidilmir, asfalt isə səs-küyü azaldar. Din xadimləri küçənin asfaltlanması xahişi ilə upravaya müraciət etsə də, upravadan cavab verilir ki, bunun üçün pul yoxdur.

Elə həmin həftə Bakı yepiskopu Qriqori 426-cı məhəllədəki şəhər ərazisi kilsə sahəsini bir kilsə məktəbinə yerləşdirmək üçün genişləndirmək üçün Salyanskaya küçəsi[5] tərəfindən 430 kvadrat sajen ərazinin əlavə edilməsi ilə bağlı müraciəti barədə Dumaya məruzə etmək xahişi ilə şəhər merinə müraciət etdi.

Pervomaysk küçəsi ilə Oktyabrsk döngəsinin tini. Yarmarkadan keçmiş Arxangel Mixail kilsəsinin görünüşü. ~ 1930-cu illər

1920-ci ilin əvvəllərində kilsə işlək vəziyyətdə idi, onun keşiş M.Ostapov idi.

Sovet dövründə kilsə bağlanmışdı. Lakin Böyük Vətən Müharibəsi illərində kilsəyə qarşı dövlətin təqib siyasəti dəyişməyə başlayır. Sovet rəhbərliyi almanlar tərəfindən işğal olunmayan ərazidə kilsələrin açılmasına və bərpasına rəsmən icazə verir. Ruhanilərin təqibləri sona çatır. Düşərgələrdə olan keşişlər həbsdən buraxılmağa başlayır.

Rus Pravoslav Kilsəsi yenidən canlanır və müharibə dövründə əhalinin mənəvi və mənəvi dəstəyi, mövcud mədəniyyətin qorunması, ehtiyacı olanlara v&